Oyun Nedir?
Oyun, sıklıkla iyi vakit geçirmeyi sağlayan, eğlendirici ve bundan dolayı bazen bir eğitim aracı olarak da kullanılabilen bir etkinliktir. Belli bir amaca yönelik veya amaçsız olarak, kurallı veya kuralsız çocuğun isteyerek ve hoşlanarak katıldığı araçlı veya araçsız olarak gerçekleştirilen doğal bir öğrenme aracıdır. Oyunun özellikleri yaş grubuna, kültüre, cinsiyete göre değişiklik gösterebilmektedir. Ancak oyunun çocuğun gelişiminin önemli bir parçası olması ve doğal öğrenme aracı olması durumu bütün yaş grupları ve oyun türleri için geçerli olmaktadır.
Oyun Türleri Nelerdir?
Oyun türlerinin belirlenmesinde farklı sınıflandırmalar mevcuttur.
- Yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış veya yapılandırılmamış oyunlar,
- Küme oyunları,
- Hayali oyunlar,
- İşlev oyunları,
- Kullanılan araçlara göre araçlı ve araçsız oyunlar,
- Oyun alanına göre açık ve kapalı alan oyunları olarak sınıflandırılmaktadır.
Yaygın olarak oynanan çocuk oyun türleri günümüzde;
- Fiziksel oyunlar,
- Yapı-inşa oyunları,
- Dramatik oyunlar,
- Doğal materyallerle oyunlar ve
- Kurallı oyunlar olarak gruplandırılmaktadır.
Fiziksel Oyunlar:
Fiziksel oyun, büyük kas ve küçük kas becerilerini içeren oyun etkinliklerini ve hareketlerini kapsamaktadır. Büyük kas becerilerini koşmak, kaydıraktan kaymak, tırmanmak, zıplamak ve bisiklete binme gibi açık hava oyunları içermektedir. Küçük kas becerilerini ise boncuk dizmek, küçük bloklarla oynamak, yapboz yapmak, dizme ve ayırıp birleştirme gibi etkinlikler içermektedir. Bebekler için yumuşak oyuncakları tutup atmak, çıngırak sallamak gibi duyu motor hareketleri içeren oyunlar ve özellikle ses çıkaran ve zıplayan oyuncaklarla oynamak öncelikli olmaktadır. Bebekler yürümeye başladığında odanın içinde gezinmekte ve ileri geri gitmektedirler. Oyuncakları sepete doldurmakta ve boşaltmaktadırlar. Bunlar bebeğe ilgi çekici gelmektedir.
Yaşam boyu tercih edilmekte olan fiziksel oyun özellikle 0-6 yaş dönemdeki çocukların gelişiminde önemli bir yer tutmaktadır.
0-6 yaş dönemde çocuklar genellikle yeni beceriler öğrenmektedir. Davranış tekrarlarını içeren fiziksel oyunlar oynamaktadırlar. Bu dönem çocuklarda legolarla oynama, yapbozlarla oynama ve blokları inşa etme oyunları görülmektedir. 0-6 yaş çocukları bu oyunlardan hoşlanmaktadırlar. 6 yaş sonrasında okula başlayan çocuklar koşma, yakalama, atma ve kaçma içeren oyunları daha çok sevmektedirler. Kuralsız oyunlardan kurallı oyunlara doğru bir yönelim söz konusu olmaktadır. Kovalamaca, dövüş ve benzeri itip kakmalı fiziksel oyunlar 0-6 yaş dönemde başlamakla birlikte orta çocukluk döneminde zirveye ulaşmaktadır. Saldırganlık içeren oyunlar genellikle çocuklar arasında çok yakın arkadaşlar arasında görülmektedir. İtip kakmalı oyunlardan sonra çocuklar genellikle birbirlerinden ayrılmamaktadır. İlişkilerini devam ettirmektedirler.
Ergenlik dönemi ile birlikte bu tarz oyunlar saldırganlıkla ilişkilendirilir. Küçük çocukların aksine ergenler bu tarz oyunlar oynayarak arkadaşlarına zarar vermektedir. Çocuklukta saldırganlığı sınırlayan itip kalkmalı fiziksel oyun ergenlik döneminde düşmanca davranışların göstergesi olabilmektedir. Saldırganlık içeren davranışlara ortam yaratabilmektedir. Fiziksel oyunlar, çocukların sağlıklı beden gelişimlerini sağlamaktadır. Güç, denge ve hareket etme gibi gelişimsel görevlerini geliştirmelerini sağlamaktadır. Çocuklarda fiziksel hareket ve etkinliklerin tekrarı nesneye ve duruma hakimiyet ve anlama kapasitesini arttırmaktadır. Hareket halinde olmak, hareket etmek küçük çocuklar açısından gelişimsel bir gereksinim olmaktadır. Hareket gereksinimleri yeterince karşılanmayan çocuklar; fiziksel, sosyal, duygusal ve bilişsel gelişim açısından olumsuz tepkiler gösterebilmektedir.
Fiziksel oyunun 3 türü vardır:
- Ritmik oyunlar: Bebeklerde görülen oyunlardır.
- Egzersiz oyun: Yürümeye başlama ve oyun çocukluğu dönemindeki oyunlardır.
- Sert ve kaba oyun: Erkeklerin yaygın olarak oynadığı oyunlardır.
Yapı-İnşa Oyunları:
Yapı inşa oyunları belli bir düzen içerisinde ve amaç odaklı oyunlardır. Özellikle küçük çocukların tercih ettiği etkinliklerdir. Yeni bir şey inşa etmek veya gerçek bir nesneyi temsil eden bir şey yaratmak amacıyla yapıcı bir şekilde oyun oynamaktır. Nesneler arasında fiziksel olarak yeni bağlar kurma süreci ve çocukların kendi düşünceleri doğrultusunda oynamaları; çocukların yaratıcılarını geliştirmelerine, kendilerini yaratıcı bir biçimde ifade etmelerine olanak tanımaktadır. Yapı inşa oyunları açık havada oynanabilir olması açısından avantajlı oyunlardır. Çocukların kaba motor becerilerini, ince motor becerilerini ve yaratıcılıklarını desteklemesi açısından önem arz etmektedir. Blokların; birim bloklar, büyük çukur bloklar, mukavva tuğlalar ve küçük masa blokları ile yumuşak köpükten yapılmış bloklar olmak üzere farklı tipleri bulunmaktadır. Oyunlarda; eğri, oval, üçgen, sütun, yay, çubuk ve rampa şeklinde bloklar da kullanılmaktadır. Çocuklar bloklar sayesinde yarım birim, bir birim, birimin iki katı, birimin dört katı ve blokların uzunluğu gibi matematiksel kavramlarla da tanışmaktadırlar.
Çocuklar, yapı inşa materyalleri ile yeni bir ürün yaratmaktadırlar. Yeni yarattıkları bu ürünü sergilemeleri kendileri ile gurur duymalarını ve çevresindekiler tarafından takdir edilmelerini sağlamaktadır. Beğenilme, takdir edilme, onaylanma ve gurur duyma sosyal duygusal gelişim açısından bir gereksinimdir. Çocukların duygusal olarak gelişmesine katkıda bulunmaktadır. Çocuklar, duygusal olarak başarılı biçimde ortaya koydukları ürün ile ilgili olarak kendilerini iyi hissetmektedirler. Aynı zamanda sosyal açıdan çocuklar yapı inşa oyunu oynarken diğer çocuklarla veya yetişkinlerle konuşur ve etkileşimde bulunurlar. Grup çalışması ve işbirliği yapmakta ve yapılarını inşa ederken alınan haz ve oluşturdukları yapıyı yıkmak da çocukların duygusal boşalımına katkı sağlamamaktadır.
Dramatik Oyunlar:
Çocukların kendilerini rahat ve kolay bir biçimde ifade edebildikleri etkinliklerdir. Çocukların büyüklerin dünyasını anlayabilmelerine katkı sağlamaktadır. İlişkiler kurabilmelerini, çevreyi tanıyıp uyum gösterebilmelerini sağlamakta ve fantezi ile hayal güçlerini açığa çıkarmalarını sağlamaktadır. Oyun sürecinde çocuklar anne, baba, doktor, öğretmen, şoför ve pilot gibi yetişkin rollerine girmektedirler. Zengin hayal güçlerini kullanarak olayları yeniden canlandırmaktadırlar. Çocuklar dramatik oyunu yalnız oynayabilecekleri gibi diğer çocuklarla birlikte de oynayabilirler.
Dramatik oyun çocuklar arasında iletişim ve etkileşimi şart koşan hayali oyun türlerindendir.
Bu tür oyunlarda çocuklar oyun oynarken zihinlerinde bir senaryo üreterek bütün konuları ve detayları kendileri kontrol etmektedirler. Genellikle araç ve gereçle oynanan bu oyunlarda çocuklar temsil becerisini kazanmaktadırlar. Önceden hazırlanan hikayeler bulunmamakla birlikte çocuk çevresindeki olayları ve kişileri oyun deneyimleri ile keşfetmektedir. Dramatik oyunlarda çocukların başarısız olması söz konusu değildir. Bunun yerine gelişimin hangi seviyesinde olduklarına bağlı olarak kendilerine uygun hızda büyümektedirler. Dramatik oyunlarda çocuklar, hem planlama ve karar alma becerilerinin hem de dil becerileriyle sosyal becerilerinin uygulamasını yaparlar. Tepkisel davranışlarını kontrol altına almayı öğrenmektedirler. Bu becerilerin gelişebilmesi için oyun oynamak çok önemlidir.
Doğal Malzemelerle Oyunlar:
Su, kil, kum, çamur ve benzeri doğal materyallerle oynamak çocukların yaşadıkları doğal dünyayı keşfetmelerini sağlamaktadır. Çocuklar günlük yaşam içerisinde bu tür doğal malzemelerle çok fazla oynama fırsatı bulamazlar. Doğal materyallerle oynamak fiziksel, sosyal, duygusal, bilişsel ve dil gelişimini desteklemektedir. Doğal malzemelerle oynamak, duygusal açıdan zengin ve sakinleştirici özelliğe sahiptir. Kum, çamur, su, kil, boya, yoğurma malzemeleri, tahta, ağaç vb. materyaller oyunlarda kullanılabilecek en iyi doğal malzemelerdir. Çamur, çocuklar için duygusal açıdan oldukça çekicidir ve çocukların keşif yapmasını sağlamaktadır. Aynı zamanda su, kum ve tahtanın kendilerine göre özellikleri çocukların keşif dünyasını genişletmektedir. Su, donabilmekte ve eriyebilmektedir. Tahta, parçalara ayrılabilmekte; parçalar, tutkal veya çekiç ve çivi yardımıyla birleştirilebilmektedir. Doğal materyaller değişkendir ve sayısız yaratıcılık imkanı sunmaktadır. Ahşap ürünleri ile oynamak marangozluk yapmak çocukların dil gelişimini, sosyal ve sözel etkileşimini desteklemektedir. Doğal malzemeler; çocukların gözlem yapmasını, problem çözme becerilerini, ölçme, olasılık üretme ve yaratıcılık becerilerini oldukça geliştirmektedir.
Çocukların Oynayabileceği Doğal Materyaller:
Su, köpük, kum, tıraş kremi, deniz kabuğu, çakıl taşları, misket, akvaryum taşları, her tür ağaç yaprağı veya çiçek yaprağı, talaş, kuş yemi, mısır nişastası, ahşap çiviler, sepetler, raflar, testere ve çekiç gibi malzemeler sıralanabilir. Çocuklar ahşap malzemelerle çalışırken gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır. Aletlerin ne olduğu tek tek çocuklara tanıtılmalıdır. Malzemelerin doğru kullanımları uygulamalı olarak çocuklara gösterilmelidir. Olası yaralanmalar için ilk yardım çantası hazır bulundurulmalıdır. Doğal materyallerle oyunlar sayesinde hem ince motor beceriler hem kaba motor beceriler hem de el-göz koordinasyonu geliştirilmektedir. Duygularını yeterince ifade edemeyen çocuklar bu etkinlikler sayesinde duygusal bir rahatlama yaşamaktadırlar. Özgüven ve hayal hayal gücünü geliştirmektedir.
Kurallı Oyunlar
Çocukların zevkle oynadığı çoğunlukla rekabeti içeren ve kuralları olan oyunlardır. 0-6 yaş grubundaki çocuklar sıra alma gibi kuralları olan sosyal oyunlara katılmakta zorlanmaktadırlar. 6 yaş sonrasında ise çocuklar arasında kurallı, stratejileri olan ve rekabet içeren oyunlar daha sık görülmektedir. Küçük çocuklar benmerkezci yapıları sebebiyle beklemekten, kurallara uymaktan ve sırayla oynamaktan sıkılabilmektedirler. Sıklıkla sırasını beklemeden ve kendi istekleri doğrultusunda hareket etmek isterler. Daha büyük çocuklar ise kuralların her bireyin haklarını koruduğunu anlamakta ve hile yapan çocukları dışlamaktadırlar. Genellikle kendi top oyunlarını, yarışmalarını ve en iyi olanı belirleme oyunlarını kurmaktadırlar. Kurallı oyunlar yetişkin bireyler tarafından çocuklar için oluşturulan oyunlardır.
Bu tür oyunlar sıklıkla ritimli oyunlar, çekişmeli yarışmalar ve olayların dramatizasyonu şeklinde olmaktadır.
Oyunda uyulması gereken kurallara oyuna katılan her bir birey uymak zorundadır. Rekabet içeren oyunlarda genellikle kazanma ve kaybetme durumu vardır. Bu durum çocuklar açısından zor olabileceği için oyunların içeriğinde değişiklikler yapılabilmektedir. Bu tür oyunlar çocukların işbirliği kurma, kazanma ve kaybetme seçeneklerini üretmesine fırsat tanımaktadır. Oyunda kuralların neden gerekli olduğunu ve hangi kuralın daha çok işlediğini keşfetme imkanı bulmaktadırlar. Kart ve masa oyunları ile çocuklar bilişsel becerilerini geliştirirken sosyal açıdan rekabeti de yaşamaktadırlar. Basketbol, futbol, yakalama, saklanma, yarış yapma ve nişan alma gibi etkinliklerde fiziksel yeteneklerini karşılaştırabilmektedirler. Çocukların kişilik özellikleri, duygu ve düşünceleri oyunlarına yansımaktadır. Oyun çocukların gelişiminin gözlenmesi açısından önemli bir göstergedir. En iyi gözlem alanı oyun alanıdır.