Oyun Nedir?
Oyun, sıklıkla iyi vakit geçirmeyi sağlayan, eğlendirici ve bundan dolayı bazen bir eğitim aracı olarak da kullanılabilen bir etkinliktir. Çocukların oyun tercihleri, gelişimlerine ek olarak ilgi ve yeteneklerine göre de farklılık göstermektedir. Çocukların özel yeteneklerinin en iyi gözlemlenebileceği yer oyun ortamlarıdır. Dolayısıyla bir çocuk hakkında bilgi edinmek istiyorsak onu en doğal ortamı olan oyun ortamında gözlemlemeliyiz. Çocuklar, sanat, spor, müzik, matematik, bilim ve edebiyat gibi alanlardan birine veya birkaçına ilgi duyabilirler. Hangi alana ilgi duyduklarını oyunun içinde yansıtırlar. Çocuklar, ne kadar deneyime maruz kalırlarsa kendi yeteneklerini ortaya çıkarmaları o derecede kolaylaşacaktır. Aynı zamanda çocukların eksiklik yaşadığı ve özel gereksinim duydukları alanların fark edilmesi ve gelişimsel destek ve erken müdahale de oyun sayesinde mümkün olmaktadır.
Oyun Türleri Nelerdir?
- Fiziksel Oyun
- Nesnelerle Oyun
- Sembolik Oyun
- Sosyal ve sosyo dramatik (-mış gibi) Oyun
- Kurallı Oyun
Fiziksel Oyunun Çocuk Gelişimine Faydaları:
Bu oyun türü iki yaş itibariyle başlamakta ve 4-5 yaş çocuklarının davranışlarının bir bölümünü oluşturmaktadır. Fiziksel oyuna birkaç örnek verecek olursak; koşmak, zıplamak, atlamak, top oynamak, ip atlamak, bisiklete binmek, makasla kesmek, boyamak, boğuşmak, el becerisi gerektiren oyuncaklarla oynamaktır. Bu çeşit oyunlar; el-göz koordinasyonu, denge, kuvvet ve dayanıklılık gibi tüm vücut becerilerinin gelişmesini desteklemektedir. Bu oyunlar içerisinde boğuşma oyunu, başlangıçta fiziksel şiddet ve saldırganlık içeriyormuş gibi bir algı olsa da oyun esnasında bunun saldırganlık içermediğini ayırt etmek kolaydır. Bu oyunlar içerisinde boğuşma oyunu başlangıçta fiziksel şiddet ve saldırganlık içeriyormuş gibi algılansa da oyun esnasında bunun saldırganlık içermediği kolaylıkla ayırt edilmektedir. Bu tür oyunlar sayesinde çocuklar; saldırganlık dürtülerini kontrol edebilmeyi, birbirlerine karşı duygularını ifade etmeyi ve risk kontrolünü de öğrenirler.
Boğuşma oyun türü dışarıdan gözlemlendiğinde kavga izlenimi verdiği için aileler ve öğretmenler genel olarak bu oyunları kendilerine ve diğerlerine zarar verme endişesi ile kısıtlamaktadırlar. Bu kısıtlama, çocukların duygusal olarak rahatlamalarını engellemekte ve oyunun katkılarından mahrum kalmalarına sebep olmaktadır. Bu türdeki fiziksel oyunlar sosyal ve duygusal bağların ve sosyal yeterliliğin gelişimini sağlamaktadır. Çocuklara bağımsızlık ve öz düzenleme gibi çok katkılar sağlamaktadır.
Nesnelerle Oyunun Çocuğa Gelişimine Faydaları
0-1 yaş bebeklik döneminde nesnelerle temas ile başlamaktadır. Nesneleri kavrama, nesnelere dokunma çocuğun ilk motor deneyimleri arasında yer almaktadır. Erken yaşlardan itibaren zenginleştirilmiş ortamlarda bulunan çocuklar; nesnelerin yumuşak, sert, hafif, ağır gibi özelliklerini tanımayı ve ayırt etmeyi öğrenmektedirler. 24 ay itibariyle çocuklar dokundukları nesneler hakkında kendilerine haz veren veya rahatsızlık hissi veren duygular geliştirirler. 4 yaş itibariyle nesneleri -mış gibi kullanmaya ve sembolik içerikli oyunlara çevirmeye başlamaktadırlar. Çocuklar nesnelerle oyun oynarken; strateji geliştirir, akıl yürütür, yapı- inşa oluşturur ve kişisel yeteneklerini harekete geçirirler. Nesnelerle oynarken aynı zamanda kendi kendine konuşmakta ve bu nesnelerle ilgili kendi kendilerine hikaye oluşturmaktadırlar. Nesnelerle oyun oynarken çocukların; deneme yanılma yoluyla öğrenme, taklit etme, sabır gösterme, bir amaca ulaşma, stratejik seçimler yapma ve dikkat yoğunlaştırma gibi becerileri de desteklenmektedir.
Kurallı Oyunların Çocuğa Gelişimine Faydaları
Çocuklar kurallar aracılığıyla düzeni fark eder ve kurallara karşı anlayış geliştirirler. Kendilerini çevrenin beklentilerine göre düzene sokmayı öğrenirler. Kurallara göre davranmak, sıra kavramını anlamak, beklemek, kendi haklarını ve başkalarının haklarını ayırt etmek ve buna anlayış göstermek sosyal ve zihinsel yeterlilik durumu ile ilgilidir. Kurallı oyunlar, yapılandırılmış oyunlar olduğu için çocukların başka kişilerin fikirlerine anlayış göstermesini teşvik etmektedir. Bu oyunlar, sosyal uyumluluğu arttırmakta ve çocuklara kendi kurallarını oluşturmak konusunda motivasyon sağlamaktadır.
Çocuklar kurallı oyunlar sayesinde; problem çözme, neden sonuç ilişkisi kurma, mantık yürütme ve sorgulamayı öğrenmektedirler. Bu tür oyunlar dürtüsel hareket eden çocukların dürtüselliklerini kontrol altına alma noktasında sakinleştirici etkiye sahiptirler. Çocukların öz denetim kazanmasına, zihinsel ve sosyal olgunluk seviyesini arttırmasına katkı sağlarlar. Çocuklar oyun sırasında her istediklerinin her zaman olamayacağını doğal bir şekilde öğrenmektedirler. Arkadaşlarının hakları olduğunun farkına varmakta ve saygı duymayı öğrenmektedirler. Kurallı oyunlar, 5 yaş itibarıyla oluşmaya başlamaktadır. 5 yaş öncesinde çocukların serbest oyun oynaması gelişimleri açısından daha önemlidir.
Sembolik Oyunun Çocuk Gelişimine Faydaları
0-6 yaş gelişimin ve öğrenmenin en hızlı olduğu süreçtir. Bu dönemde çocuklar doğası gereği okuma, yazma, sayılar, resim, müzik ve dil gibi çok farklı türlerde sembollere maruz kalmaktadır. Doğumdan sonra ilk aylarda çocuk kendi çıkardığı seslerle oynamakta ve büyüdükçe çevresindeki seslere duyarlı hale gelmektedir. Sonrasında fonolojik farkındalığı gelişmekte, tekerleme, ritim, mizah, şakalar çocuğun öğrenme repertuarına girmektedir. Yeni yeni kelimeler öğrenmeye ve bunları farklı şekilde kullanmaya başlar. Sembolik oyunlar, dil becerilerini geliştirirken görsel okuma ve erken okur yazarlık becerileri üzerinde de olumlu bir etkiye sahiptir. Oyunlar, çocukların kendilerini bulduğu, kendi hayali alanlarını yarattığı en doğal ve zengin ortamlar olmaktadır.
Çocuklar oyun içerisinde farklı rollere bürünmekte, gerçek yaşamın içindeki beklenti ve sorumluluklarını bu şekilde deneyimlemektedirler. Bu oyunlar çocukların sağlıklı bir kişilik ve duygu durumu içinde olmasını sağlamaktadır. Oyun içerisinde ebeveynlerinin koyduğu sınırları denemekte bu şekilde yanlış davranışları oyun yardımı ile içselleştirmektedirler. Çocuklar duygusal olarak kendilerini oyunda daha güvende hissetmektedirler. Bu da onların yaratıcı düşünme becerilerini ve özgür girişim fırsatlarını desteklemektedir. Hayali oyunlar oynayan çocuklar bildikleri ve yeni öğrendikleri durumlar arasında ilişki kurmaktadırlar. Kurdukları bu ilişki çocukların farklı durumlara uyum sağlamasını, alternatif yanıtları düşünmesini deneme yanılma girişimleri ile öğrenmesini sağlamaktadır. Sembolik oyunlar aynı zamanda problem çözme becerisini de geliştirmektedir.
Sosyal- Sosyo dramatik Oyunun Çocuk Gelişimine Faydaları
Çocuklar dış dünya ile etkileşim kurabilecek sosyal becerilerle dünyaya gelmezler. Ancak doğumdan itibaren büyüme ve gelişme sürecinde sosyal becerilerini geliştirmektedirler. Oyun ile çocuklar sosyalleşme sürecini desteklemekte, birbirleriyle etkileşime girmektedirler. Çocuklar ilk olarak yalnız oynamaktadır. Daha sonra bir arada fakat çok sınırlı etkileşim kurarak veya hiç etkileşime girmeden oyun oynarlar. En sonunda ise giderek sosyal kontak kurmaya, paylaşımda bulunmaya, iş bölümü ve yardımlaşmaya başlarlar. Oyunların sosyal boyutu çocukların kendileri ve diğerleri arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları algılamasını sağlamaktadır. Çocuklar aynı şeylerden veya farklı şeylerden hoşlandıklarını aynı şeylere ilgilerinin olduğunu oyun sırasında fark ederler. Çocuklar içinde bulundukları kültürün özelliklerini oyunlarına yansıtmaktadırlar. Sosyal ilişkiler alışkanlıklar ve tercihler çocukların oyunlarında somut olarak ifade edilmektedir. Kendilerinden farklı olan veya kendilerine benzeyenlerle uzlaşmanın veya çatışmanın sonuçlarını oyun sırasında tecrübe etmektedirler.
Çocuklar kendi sosyal kültürlerini içinde büyüdükleri kültürden etkilenerek oluşturmaktadırlar. Oyunlarda kuralları çocuklar koymakta ve bozmaktadır. Çocukların kültürü oyunla beslenir. Oyunları geliştikçe büyüklerin dünyası ve dış dünya ile ilgili bilgilerini genişletmektedirler. Sosyal oyunlar çocuklara sorumluluk almayı, verilen sözü tutmayı, sırasını beklemeyi, isteklerini kontrol etmeyi öğretir.
Yine sosyal oyunlarla çocukların liderlik becerileri de ortaya çıkmakta ve gelişmektedir. Sosyal oyunlar içerisinde çocuklar kendi cinsiyetindeki ebeveynini taklit ederek cinsiyet rollerini öğrenmektedir. Yetişkin bir birey olmanın ön denemelerini yapmaktadır. Oyun sırasında çocuklar sözel ve sözel olmayan dil becerilerini kullanmakta ve bu şekilde etkileşime girmektedirler. Bu da dil gelişimini olumlu yönde etkilemektedir. Sosyal oyunla çocuklar beklentilerini, isteklerini, sosyal kabulün dinamiklerini akran ilişkilerini yönetmeyi anlamaktadır.